Tasarım Rehberi

Betonarme Taşıyıcı Sistem Tasarım & Ön Boyutlandırma Rehberi

TBDY 2018 ve TS 500 standartlarına göre sistem seçim kriterleri, yönetmelik sınırları ve interaktif hesaplayıcılar.

Deprem & Zemin Parametreleri (TBDY 2018)

Kılavuz

  • Girdi kaynağı Harita spektral ivme katsayıları Ss ve S1, proje koordinatları için AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası (yeni sekmede açılır)'ndan DD-2 (50 yılda aşılma olasılığı %10, tekrarlanma periyodu 475 yıl) düzeyinde alınır; değerler Vs30 = 760 m/s referans zemin içindir (TBDY 2018 2.3.2).
  • Yerel zemin etkisi Tasarım spektral ivme katsayıları SDS = Ss·Fs ve SD1 = S1·F1 (Denk. 2.1); Fs ve F1, yerel zemin sınıfına göre Tablo 2.1 ve Tablo 2.2'den alınır, ara değerler için doğrusal enterpolasyon yapılır (2.3.3.1). ZF sınıfı zeminlerde sahaya özel zemin davranış analizi gerekir.
  • Yerel zemin sınıfları ZA–ZE sınıfları Tablo 16.1'de ilk 30 m için ortalama kayma dalgası hızı (Vs)30, SPT darbe sayısı (N60)30 ve drenajsız kayma dayanımı (cu)30 ile tanımlanır (16.4).
  • Deprem Tasarım Sınıfı DD-2 için SDS ve bina kullanım sınıfına (BKS) göre Tablo 3.2'den belirlenir: SDS < 0.33 → 4, 0.33–0.50 → 3, 0.50–0.75 → 2, ≥ 0.75 → 1; BKS = 1 için sınıfa "a" eklenir (1a, 2a, 3a, 4a). DTS yalnızca SDS'ye bağlıdır.
  • Bina önem katsayısı Tablo 3.1: BKS = 1 (hastane, okul vb.) için I = 1.5, BKS = 2 (AVM, sinema, ibadethane vb.) için I = 1.2, BKS = 3 (konut, işyeri vb.) için I = 1.0.
  • A1 burulma düzensizliği Herhangi bir katta en büyük göreli kat ötelemesinin o kattaki ortalama göreli ötelemeye oranı ηbi = (Δi)max / (Δi)ort > 1.2 ise A1 türü düzensizlik vardır (Tablo 3.6). 1.2 < ηbi ≤ 2.0 için %5 ek dışmerkezlik etkisi büyütülür (4.7).
  • B2 yumuşak kat düzensizliği Komşu katlar arası rijitlik düzensizliği: ηki = (Δi/hi)ort / (Δi+1/hi+1)ort > 2.0 veya alt kata göre aynı oran 2.0'ı aşıyorsa B2 türü düzensizlik vardır (Tablo 3.6). 1.5 eşiği eski DBYBHY 2007 ölçütüdür.
  • Sıvılaşma DTS = 1, 1a, 2, 2a olan binalarda ZD, ZE veya ZF sınıfı, sürekli tabaka veya kalın mercek halindeki kumlu zeminlerde sıvılaşma potansiyelinin araştırılması ve raporlanması zorunludur (TBDY 2018 16.6.1). Sıvılaşma, yeraltı su seviyesi altında ve yüzeyden 20 m derinliğe kadar olan kohezyonsuz veya düşük kohezyonlu (PI < %12) zeminlerde beklenir; düzeltilmiş N1,60 < 30 ise tetiklenme değerlendirmesi yapılır (16.6.2, 16.6.5).

Temel Sistemleri

Kılavuz

  • Tekil temel Sağlam zeminlerde (ZA–ZB) ve hafif yüklerde ekonomiktir; tekil temeller birbirine bağ kirişleriyle bağlanmalıdır.
  • Sürekli temel Kolon ve perde altında tek doğrultuda devam eder; ZB–ZD sınıfı zeminlerde tekil temel alanları birbirine yaklaştığında tercih edilir.
  • Radye temel Taban alanının büyük bölümünü kaplar; ZD–ZE zeminlerde, yüksek yüklerde veya farklı oturma riskinde kullanılır. Zımbalama ve kesme kontrolü belirleyicidir.
  • Kazıklı temel Yüzeysel temelin yetersiz kaldığı yumuşak veya sıvılaşabilir zeminlerde (ZE, ZF) yükü sağlam tabakaya iletir.
SınıfZeminVs30 (m/sn)Genel temel yaklaşımı
ZASağlam, sert kayalar> 1500Tekil veya sürekli temel genellikle yeterli
ZBAz ayrışmış, orta sağlam kayalar760 – 1500Tekil veya sürekli temel
ZCÇok sıkı kum/çakıl, sert kil; ayrışmış zayıf kayalar360 – 760Sürekli temel veya radye
ZDOrta sıkı – sıkı kum/çakıl, çok katı kil180 – 360Sürekli temel veya radye; gerekirse zemin iyileştirme
ZEGevşek kum/çakıl, yumuşak kil< 180Radye veya kazıklı temel

Tablo genel bir yaklaşımdır; temel türü zemin etüdü raporu ve stabilite/oturma hesaplarıyla belirlenir. Sıvılaşma, şişme veya özel problemli zeminler (ZF) için ayrıca etüt gerekir.

Temel Çeşitleri

Temel, üst yapı yüklerini zeminin taşıyabileceği gerilmeye ve kabul edilebilir oturmaya indirerek aktarır. Yük zemin yüzeyine yakın aktarılıyorsa yüzeysel (sığ), derindeki sağlam tabakaya aktarılıyorsa derin temel denir. Aşağıdaki sıra, zemin zayıfladıkça ve yük arttıkça izlenen tipik geçişi gösterir.

  • Tekil temel kesiti: kolon, altında kare temel plağı, alt donatı, zemin tepkisi ve iki yanda bağ kirişleriBbağ kirişikolon

    Yüzeysel

    Tekil (Münferit) Temel

    Tek bir kolonun yükünü zemine yayan, planda kare veya dikdörtgen plak temel.

    Nerede kullanılır
    Taşıma gücü yüksek, oturması düşük zeminler (kaya, sıkı kum–çakıl); az katlı ve kolon yükleri görece küçük yapılar.
    Tasarımda belirleyici
    Zemin gerilmesi, kolon çevresinde zımbalama ve kolon yüzündeki eğilme momenti.
    Kural ve uygulama
    Plan boyutu ≥ 0,70 m, alan ≥ 1 m², kalınlık ≥ 25 cm ve konsol açıklığının 1/4'ü. Deprem etkisindeki yapılarda tekil temeller iki doğrultuda bağ kirişleriyle birbirine bağlanır.

    Kaynak: TS 500 10.3 · TBDY 2018 Bölüm 16

  • Birleşik temel kesiti: parsel sınırındaki kenar kolon ile iç kolon tek plak üzerinde, yüklerin bileşkesi plak ortasındaparsel sınırıRplak ağırlık merkezi = bileşke R

    Yüzeysel

    Birleşik Temel

    İki veya daha çok kolonu tek plakta toplayan temel.

    Nerede kullanılır
    Kolonlar birbirine çok yakınsa ya da kenar kolonun temeli parsel sınırı nedeniyle simetrik büyütülemiyorsa.
    Tasarımda belirleyici
    Plağın ağırlık merkezi kolon yüklerinin bileşkesiyle çakıştırılır; böylece taban basıncı düzgün yayılır. Boyuna doğrultuda kolonlara mesnetli ters kiriş gibi çalışır.
    Kural ve uygulama
    Dikdörtgen plan yetmezse trapez plan veya iki tekil temeli rijit bir kirişle bağlayan konsol (bağ kirişli) çözüm kullanılır.

    Kaynak: Ersoy & Özcebe · Das, Foundation Engineering

  • Sürekli temel boyuna kesiti: üç kolon, altında kiriş ve taban plağı, zemin tepkisikiriştaban plağı

    Yüzeysel

    Sürekli (Şerit) Temel

    Bir aks üzerindeki kolonların veya taşıyıcı duvarın altında tek doğrultuda devam eden temel; kolon altında genellikle ters T kesitli kirişle birlikte yapılır.

    Nerede kullanılır
    Tekil temellerin birbirine yaklaştığı orta sıkılıktaki zeminler; yığma duvar ve perde altları.
    Tasarımda belirleyici
    Elastik zemine oturan kiriş davranışı: zemin tepkisi yük, kolonlar mesnet gibidir. Kolon altında ve açıklıkta ters işaretli momentler, kiriş kesmesi.
    Kural ve uygulama
    Kirişin rijitliği kolonlar arasındaki oturma farkını azaltır. Tek doğrultuda sürekli temellerde diğer doğrultuda bağ kirişi gerekir.

    Kaynak: TS 500 10.3 · TBDY 2018 Bölüm 16

  • Izgara temel planı: iki doğrultuda kesişen şerit temeller ve kesişimlerdeki dokuz kolonplanzeminzemin

    Yüzeysel

    Izgara (İki Doğrultuda Sürekli) Temel

    İki doğrultudaki sürekli temellerin kolon altlarında kesişmesiyle oluşan ızgara.

    Nerede kullanılır
    Tek doğrultulu sürekli temelin yetmediği, ancak radyeye henüz gerek olmayan düzenli akslı yapılar.
    Tasarımda belirleyici
    Kolon yükünün iki doğrultudaki şeritlere paylaşımı; kesişim bölgelerinde taban alanının iki kez sayılmaması.
    Kural ve uygulama
    Şeritlerin toplam alanı bina oturma alanının yaklaşık yarısını aşıyorsa radye çoğunlukla daha ekonomik ve uygulaması daha kolaydır.

    Kaynak: Celep, Betonarme Yapılar · Das

  • Düz radye kesiti: üç kolon altında sabit kalınlıkta plak, alt ve üst donatı, kolon altlarında zımbalama konisihkesikli çizgi: zımbalama konisi

    Yüzeysel

    Düz Radye (Plak Radye)

    Tüm yapının altında sabit kalınlıkta tek plak.

    Nerede kullanılır
    Zayıf veya değişken zeminler, yüksek yapılar, bodrumlu ve yeraltı suyu etkisindeki yapılar (su yalıtımı kesintisiz yapılabilir).
    Tasarımda belirleyici
    Kolon ve perde çevresinde zımbalama: kalınlığı çoğunlukla zımbalama belirler. Taban basıncı dağılımı ve farklı oturma.
    Kural ve uygulama
    Kalıp ve donatı işçiliği en basit radye tipidir, beton hacmi fazladır. Çok büyük kolon yüklerinde kolon altı yerel olarak kalınlaştırılabilir.

    Kaynak: TS 500 Bölüm 8 (zımbalama) · TBDY 2018 Bölüm 16

  • Kirişli radye kesiti: ince taban plağı, kolon akslarında plak üstünde ters kirişler ve kiriş aralarında dolgudolguters kirişkirişler plağın üstünde

    Yüzeysel

    Kirişli Radye

    İnce bir plak ile kolon akslarındaki kirişlerden oluşan radye; kirişler çoğunlukla plağın üstünde (ters kiriş) kalır.

    Nerede kullanılır
    Geniş açıklıklı ve ağır yüklü yapılarda beton hacmini azaltmak için.
    Tasarımda belirleyici
    Plak, zemin tepkisi altında baş aşağı dönmüş kirişli döşeme gibi çalışır; kiriş kesmesi ve mesnet momentleri.
    Kural ve uygulama
    Kalıp ve işçiliği düz radyeden zahmetlidir. Kiriş araları dolgu gerektirir veya tesisat boşluğu olarak değerlendirilir.

    Kaynak: Ersoy & Özcebe · Celep

  • Kazıklı temel kesiti: kolon, kazık başlığı ve zayıf zemini geçip taşıyıcı tabakaya soketlenen üç kazıktaşıyıcı tabakazayıf zeminkazık başlığıs ≥ 2,5–3 D

    Derin

    Kazıklı Temel

    Yükü, zayıf tabakaların altındaki sağlam tabakaya uç direnci ve çevre sürtünmesiyle aktaran derin temel. Kazıklar üstte kazık başlığıyla birleştirilir.

    Nerede kullanılır
    Yüzeysel temelin taşıma gücü veya oturma koşulunu sağlamadığı kalın yumuşak kil, gevşek dolgu ve sıvılaşabilir zeminler; devirme momenti büyük yapılar (köprü ayağı, kule).
    Tasarımda belirleyici
    Tek kazık ve grup taşıma gücü, grup etkisi, negatif çevre sürtünmesi; depremde yatay yük ve kazık–başlık birleşimi.
    Kural ve uygulama
    Kazık eksen aralığı tipik olarak çapın 2,5–3 katından az seçilmez. Hesaplanan kapasite sahada kazık yükleme deneyiyle doğrulanır.

    Kaynak: TBDY 2018 Bölüm 16 · Das

  • Kazıklı radye kesiti: üç kolon altında radye plağı ve altında beş kazık; yük radye tabanı ile kazıklar arasında paylaşılıryük: radye tabanı + kazıklar

    Derin

    Kazıklı Radye

    Radye ile kazıkların yükü birlikte paylaştığı karma sistem.

    Nerede kullanılır
    Radyenin taşıma gücü yeterli, ancak oturması fazla olan yüksek yapılar.
    Tasarımda belirleyici
    Yük paylaşım oranı ve radye–kazık–zemin etkileşimi. Kazıklar taşıma gücünden çok oturmayı sınırlamak için yerleştirilir.
    Kural ve uygulama
    Etkileşimi dikkate alan sayısal analiz gerektirir. Kazık sayısı, tüm yükü kazıklara veren klasik çözüme göre belirgin biçimde azalır.

    Kaynak: Poulos (2001) · Katzenbach vd.

Temel tipi seçimi: genel eğilim
TipUygun zeminYük düzeyiFarklı oturmaya karşıİşçilik
TekilSağlam (ZA–ZC)Düşük–ortaZayıf: kolonlar bağımsız otururEn az
BirleşikSağlam–ortaDüşük–ortaOrta: iki kolon birlikteAz
SürekliOrta (ZC–ZD)OrtaOrta: aks boyunca dengelerOrta
IzgaraOrta (ZC–ZD)Orta–yüksekİyi: iki doğrultuda dengelerOrta–yüksek
Düz radyeOrta–zayıf (ZD–ZE)Yüksekİyi: tüm yapı birlikteOrta
Kirişli radyeOrta–zayıf (ZD–ZE)Yüksek, geniş açıklıkÇok iyi: rijit ızgara + plakYüksek
KazıklıZayıf, sıvılaşabilir (ZE–ZF)YüksekÇok iyiYüksek, özel ekipman
Kazıklı radyeDerin yumuşak tabakaÇok yüksekÇok iyi: oturma kontrollüEn yüksek
Yerde yatan dairesel donatı kafesi: boyuna nervürlü çubuklar ve onları saran çember donatılar
Sahadan: dairesel kesitli eleman için hazırlanmış donatı kafesi. Boyuna çubukları saran çember/spiral donatı düzeni fore kazıklarda ve dairesel kolonlarda aynıdır.

Kaynaklar: TS 500 (2000) Bölüm 8 ve 10; TBDY 2018 Bölüm 16; U. Ersoy, G. Özcebe, Betonarme; Z. Celep, Betonarme Yapılar; B. M. Das, Principles of Foundation Engineering; H. G. Poulos, Piled raft foundations: design and applications (2001). Çizimler şematiktir; ölçü ve donatı adetleri temsilîdir.

Kolon & Perde

Kılavuz

  • Perde tanımı Planda uzun kenarın kalınlığa oranı lw/bw ≥ 6 olan düşey elemanlar perde sayılır (TBDY 2018 7.6; önceki yönetmelikte oran 7'ydi). Oranı 6'nın altında kalan elemanlar kolon olarak modellenir.
  • En küçük kolon boyutu Süneklik düzeyi yüksek dikdörtgen kolonda kısa kenar en az 30 cm, dairesel kolonda çap en az 35 cm'dir (TBDY 2018 7.3.1.1).
  • Eksenel yük sınırı Ac ≥ Ndm / (0.40·fck); Ndm, G + Q + E birleşiminde kolonda oluşan en büyük eksenel basınç kuvvetidir (TBDY 2018 7.3.1.2; eski katsayı 0.50'ydi).
  • Boyuna donatı Kolonlarda boyuna donatı oranı %1 ile %4 arasında olmalıdır (TBDY 2018 7.3).
  • Sarılma bölgesi ve etriye sıklaştırması Kolon uçlarındaki sarılma bölgesinin uzunluğu serbest boyun 1/6'sından, büyük kenarın 1,5 katından ve 500 mm'den az olamaz. Bu bölgede etriye aralığı tipik olarak 100–150 mm ile sınırlanır; süneklik düzeyine göre TBDY 2018 7.3'teki değerleri doğrulayın.
  • Güçlü kolon – zayıf kiriş Her düğüm noktasında kolonların moment kapasiteleri toplamı, birleşen kirişlerinkinin en az 1,2 katı olmalıdır: ΣMe ≥ 1.2·ΣMk. Böylece plastik mafsallar kirişlerde oluşur, kat mekanizması önlenir.

Kolon ve Perde Çeşitleri

Düşey taşıyıcılar düşey yükü temele, deprem yükünü ise eğilme ve kesmeyle zemine aktarır. Kolonlar çerçeve davranışıyla, perdeler konsol davranışıyla çalışır; ikisi birlikte kullanıldığında perdeler yatay yükün büyük bölümünü üstlenir ve kat ötelemelerini sınırlar.

  • Dikdörtgen kolon enkesiti: sekiz boyuna donatı, çevre etriyesi, iki doğrultuda çiroz ve 135 derece kancab ≥ 30 cmhetriyeçiroz135° kanca

    Kolon

    Dikdörtgen (Etriyeli) Kolon

    Kare veya dikdörtgen kesitli, boyuna donatısı etriye ve çirozlarla sarılan kolon. Binalarda en yaygın tiptir.

    Nerede kullanılır
    Çerçeve ve perde–çerçeve sistemlerin tamamı. Duvar kalınlığı içinde gizlenebildiği için mimariyle uyumludur.
    Tasarımda belirleyici
    Eksenel yük düzeyi, iki eksenli eğilme, kesme ve sargı donatısının sağladığı süneklik.
    Kural ve uygulama
    Kısa kenar ≥ 30 cm; Ac ≥ Ndm / (0,40·fck); boyuna donatı oranı %1–%4, en az 4Ø16 veya 6Ø14. Etriye ve çiroz uçları 135° kancalı yapılır.

    Kaynak: TBDY 2018 7.3

  • Dairesel kolon enkesiti: çevrede sekiz boyuna donatı ve spiral sargı; yanında spiralin boy kesitiD ≥ 35 cmspiral (fret)

    Kolon

    Dairesel (Fretli) Kolon

    Dairesel kesitli, boyuna donatısı sürekli spiral (fret) veya dairesel etriyeyle sarılan kolon.

    Nerede kullanılır
    Köprü ayakları, otopark ve geniş açık hacimler, mimari olarak görünen kolonlar; fore kazıklar da aynı düzendedir.
    Tasarımda belirleyici
    Spiral, çekirdek betonunu her yönde eşit sarar: aynı donatı miktarıyla dikdörtgen etriyeye göre daha yüksek süneklik ve eksenel dayanım elde edilir.
    Kural ve uygulama
    Çap ≥ 35 cm, en az 6Ø14 boyuna donatı. Dayanımı yönden bağımsızdır; deprem doğrultusunun belirsizliğine karşı avantajlıdır.

    Kaynak: TBDY 2018 7.3 · TS 500 Bölüm 7

  • L kesitli köşe kolonu enkesiti: iki kolda boyuna donatılar ve her kolu saran etriyelerL kesit (köşe kolonu)kollar duvar içindekol boyu

    Kolon

    Kollu Kolon (L, T, Artı Kesit)

    L, T veya artı biçimli kesit; kollar duvarların içinde kalır.

    Nerede kullanılır
    Bina köşeleri ve duvar kesişimleri; konutlarda kolon çıkıntısını gizlemek için.
    Tasarımda belirleyici
    Kesit simetrik olmadığından asal eksenler eğiktir: iki eksenli eğilme ile burulma birlikte ele alınmalıdır.
    Kural ve uygulama
    Donatı ve etriye düzeni karmaşıktır; kol kalınlığı etriye ve çiroz yerleşimine izin verecek kadar seçilmelidir. Kol uzadıkça eleman perde davranışına yaklaşır.

    Kaynak: Ersoy & Özcebe · TBDY 2018 7.3

  • Kısa kolon görünüşü: bant pencere altındaki dolgu duvar kolonun serbest boyunu kısaltır, kısa kalan bölümde çapraz kesme çatlakları oluşurbant pencerelnkısaboydolgu duvar kolonun serbest boyunu kısaltır

    Kaçınılacak durum

    Kısa Kolon

    Serbest boyu bant pencere altı dolgu duvar, ara kat kirişi veya merdiven sahanlığı nedeniyle kısalmış kolon. Bir tip değil, kaçınılması gereken bir durumdur.

    Nerede oluşur
    Bant pencereli cepheler, asma katlar, eğimli arazide farklı kotlu temeller, kolona saplanan sahanlık kirişleri.
    Neden tehlikeli
    Boy kısaldıkça rijitlik hızla artar: kolon kat kesme kuvvetinin büyük bölümünü üzerine çeker ve eğilmeyle akmadan önce gevrek kesme kırılmasıyla göçer.
    Kural ve uygulama
    Kesme kuvveti uç moment kapasitelerinden hesaplanır, Ve = (Ma + Mü) / ln, ve kolonun tüm boyu sarılma bölgesi gibi sık etriyeyle donatılır. En iyi çözüm duvarı kolondan derzle ayırmaktır.

    Kaynak: TBDY 2018 7.3.8

  • Perde planı: iki uçta sık donatılı ve etriyeli uç bölgeleri, arada iki sıra gövde donatısılw ≥ 6 · bwbwuç bölgesiuç bölgesigövdeplan

    Perde

    Betonarme Perde

    Planda uzun kenarının kalınlığına oranı en az 6 olan düşey taşıyıcı. Yatay yükün büyük bölümünü taşır ve kat ötelemelerini sınırlar.

    Nerede kullanılır
    Orta ve yüksek katlı yapılar; deprem tehlikesi yüksek bölgelerde hemen her yapı.
    Tasarımda belirleyici
    Tabanda eğilme (plastik mafsal bölgesi), kesme ve kayma; basınç uçlarında sargılı uç bölgeleri.
    Kural ve uygulama
    Gövde kalınlığı kat yüksekliğinin 1/16'sından ve 25 cm'den az olamaz. Perdeler planda simetrik ve iki doğrultuda dengeli yerleştirilmelidir.

    Kaynak: TBDY 2018 7.6

  • Bağ kirişli perde görünüşü: iki perde parçası üç katta bağ kirişleriyle birleşir, yatay yük altında bir perde çekme diğeri basınç alırbağ kirişiperdeperdeçekmebasınçboşluk

    Perde

    Bağ Kirişli (Boşluklu) Perde

    Kapı veya pencere boşluklarıyla ayrılan perde parçalarının her katta bağ kirişleriyle birleştirildiği sistem.

    Nerede kullanılır
    Koridor ve kapı boşluğu gereken çekirdek ve cephe perdeleri.
    Tasarımda belirleyici
    Devirme momentinin bir bölümü perde parçalarındaki eksenel çekme–basınç çiftiyle karşılanır; deprem enerjisi bağ kirişlerinde tüketilir.
    Kural ve uygulama
    Kısa ve derin bağ kirişleri kesme etkisinde kalır ve çapraz donatı demetleriyle donatılır.

    Kaynak: TBDY 2018 7.6.8 · Paulay & Priestley

  • Çekirdek perde planı: asansör ve merdiveni saran kutu kesitli perde ve bir kenardaki kapı boşluğuasansörmerdivenkapı boşluğuplan

    Perde

    Çekirdek Perde

    Asansör ve merdiven çevresinde U, L veya kutu biçiminde birleşen perdeler.

    Nerede kullanılır
    Yüksek yapılar. Düşey sirkülasyon zaten duvarla çevrili olduğundan mimari maliyeti düşüktür.
    Tasarımda belirleyici
    Kapalı kesit yüksek eğilme ve burulma rijitliği sağlar; kapı boşlukları kesiti açık hale getirerek burulma rijitliğini düşürür.
    Kural ve uygulama
    Çekirdek planın bir kenarına konursa rijitlik merkezi kütle merkezinden uzaklaşır ve A1 burulma düzensizliği doğar: merkeze yakın yerleştirilmeli veya karşı tarafta perdeyle dengelenmelidir.

    Kaynak: TBDY 2018 3.6 ve 7.6

Düşey taşıyıcılar: davranış karşılaştırması
ElemanYatay rijitlikSüneklik kaynağıTipik kullanım
Dikdörtgen kolonDüşük–ortaEtriye ve çirozla sargıTüm bina çerçeveleri
Dairesel kolonDüşük–orta, yönden bağımsızSpiral sargıKöprü ayağı, otopark, görünen kolon
Kollu kolonOrtaKollarda ayrı sargıKöşe ve duvar kesişimleri
PerdeYüksek (kendi düzleminde)Tabanda eğilme mafsalı, uç bölgeleriOrta–yüksek katlı yapılar
Bağ kirişli perdeYüksekBağ kirişlerinde akmaBoşluklu cephe ve çekirdekler
Çekirdek perdeÇok yüksek, burulmaya da dirençliTaban mafsalıYüksek yapı çekirdeği
Alttan görünüşte köprü ayağı: dikdörtgen betonarme kolonlar, üstlerinde başlık kirişi ve yan yana dizili prefabrik kirişler
Sahadan: betonarme köprü ayağı. Dikdörtgen kolonlar yükü başlık kirişinden alır; başlık kirişi üzerine prefabrik kirişler oturur.

Kaynaklar: TBDY 2018 Bölüm 3 ve 7; TS 500 (2000) Bölüm 7; U. Ersoy, G. Özcebe, Betonarme; Z. Celep, Betonarme Yapılar; T. Paulay, M. J. N. Priestley, Seismic Design of Reinforced Concrete and Masonry Buildings. Çizimler şematiktir; ölçü ve donatı adetleri temsilîdir.

Kirişler

Kılavuz

  • Enkesit sınırları Kiriş gövde genişliği en az 25 cm, yüksekliği en az 30 cm ve döşeme kalınlığının 3 katından az olamaz (h ≥ 3·hf). Yükseklik gövde genişliğinin 3,5 katını aşmamalıdır: h ≤ 3.5·bw (TBDY 2018 7.4.1.1).
  • Genişlik üst sınırı Gövde genişliği, birleştiği kolon veya perdenin genişliği ile kiriş yüksekliğinin toplamından fazla olamaz: bw ≤ b + h.
  • Gövde donatısı Kiriş yüksekliği 60 cm'yi aştığında gövdenin her iki yüzüne TS 500 Denk. 7.6'ya göre minimum gövde (yan yüz) donatısı konur.
  • Saplama kirişler Kolon veya perdeye değil, başka bir kirişe mesnetlenen kirişlerde mesnet kirişi burulma ve kesme ile zorlanır; yük aktarımı kolon ya da perde kadar güvenilir değildir. Mümkünse kolona/perdeye mesnetleyin, deprem yükü taşıyan çerçeve kirişi olarak kullanmayın.
  • Ön boyutlandırma pratiği Yükseklik genellikle net açıklığın 1/12'si ile 1/10'u arasında seçilir; genişlik yaklaşık h/2'dir.

Kiriş Çeşitleri

Kirişler döşeme yükünü eğilme ve kesmeyle kolonlara aktarır; depremde ise plastik mafsalların oluşması istenen elemanlardır. Kesit biçimi, döşemeye göre konumu ve mesnet koşulu kirişin hem rijitliğini hem de donatı düzenini belirler.

  • Sarkan kiriş enkesiti: döşeme altına sarkan dikdörtgen gövde, altta üç üstte iki boyuna donatı ve etriyebw ≥ 25 cmhhfh ≥ 3·hfh ≤ 3,5·bw

    Kesit

    Dikdörtgen (Sarkan) Kiriş

    Döşemenin altına sarkan dikdörtgen gövdeli çerçeve kirişi. En yaygın ve yatay rijitlik açısından en verimli tiptir.

    Nerede kullanılır
    Deprem yükü taşıyan çerçevelerin tamamı; kolonlarla birlikte moment aktaran çerçeveyi oluşturur.
    Tasarımda belirleyici
    Mesnette negatif, açıklıkta pozitif moment; kolon yüzünden başlayan sarılma bölgesinde kesme ve süneklik.
    Kural ve uygulama
    bw ≥ 25 cm; h ≥ 30 cm ve 3·hf; h ≤ 3,5·bw; bw ≤ kolon genişliği + h.

    Kaynak: TBDY 2018 7.4.1

  • Tablalı kiriş enkesiti: gövde ile birlikte çalışan etkili tabla genişliği ve tabladaki basınç bölgesib (etkili tabla genişliği)bwhfbasınç bölgesi (tabla)gövde

    Kesit

    Tablalı Kiriş (T ve L Kesit)

    Gövdeyle birlikte dökülen döşemenin bir bölümü basınç başlığı (tabla) olarak çalışır: iç kirişlerde T, kenar kirişlerde L kesit oluşur.

    Nerede kullanılır
    Kirişli döşemeli tüm monolitik sistemler; hesapta açıklık (pozitif moment) kesitinde dikkate alınır.
    Tasarımda belirleyici
    Etkili tabla genişliği. Tabla basınçtayken geniş basınç bölgesi donatı ihtiyacını azaltır; mesnette tabla çekmede kalır ve kesit dikdörtgen gibi çalışır.
    Kural ve uygulama
    TS 500'e göre etkili genişlik T kesitte b = bw + lp/5, L kesitte b = bw + lp/10; gövde dışına taşan bölüm her yanda 6·hf'yi ve komşu kirişe net uzaklığın yarısını aşamaz.

    Kaynak: TS 500 (tablalı kesitler) · Ersoy & Özcebe

  • Yastık kiriş enkesiti: döşeme kalınlığı içinde kalan geniş ve sığ kiriş, altında kolon, yanlarda asmolen dolgu bloklarıbw ≤ kolon + hasmolen dolgukolonh ≈ döşeme

    Kesit

    Yastık (Yassı, Gömme) Kiriş

    Yüksekliği döşeme kalınlığına eşit veya yakın, geniş ve sığ kiriş. Tavanda sarkma yapmaz.

    Nerede kullanılır
    Asmolen (dişli) döşemeler; düz tavan istenen konut ve ofisler.
    Tasarımda belirleyici
    Atalet momenti düşük olduğundan sehim ve yatay öteleme büyür; kolon–kiriş birleşiminde kesme ve donatı aderansı kritiktir.
    Kural ve uygulama
    Genişlik bw ≤ kolon genişliği + h ile sınırlıdır. Çerçeve rijitliği düşük kaldığından yatay yük perdelerle karşılanmalıdır.

    Kaynak: TBDY 2018 7.4.1

  • Ters kiriş enkesiti: gövdesi döşemenin üstünde kalan kiriş, döşeme yükü gövdeye etriyelerle asılırdöşeme yükü gövdeye askı donatısıyla taşınırgövde üstte

    Kesit

    Ters Kiriş

    Gövdesi döşemenin üstünde kalan kiriş.

    Nerede kullanılır
    Alt tavanın düz kalması gereken yerler, çatı parapetleri, balkon kenarları ve radye temeller.
    Tasarımda belirleyici
    Açıklıkta döşeme çekme bölgesinde kalır: tabla basınca yardım etmez, kesit dikdörtgen olarak hesaplanır.
    Kural ve uygulama
    Döşeme yükü kirişe alttan etkidiğinden gövdeye askı donatısıyla (etriye) taşınmalıdır.

    Kaynak: Ersoy & Özcebe · TS 500 Bölüm 8

  • Konsol kiriş görünüşü: kolona ankastre kiriş, üstte çekme donatısı, uçta tekil yük ve kesikli çizgiyle sehim eğrisiPüst çekme donatısısehimkonsol boyu

    Mesnet koşulu

    Konsol Kiriş

    Bir ucu ankastre, diğer ucu serbest kiriş. Balkon ve çıkmaları taşır.

    Nerede kullanılır
    Balkonlar, cephe çıkmaları ve saçaklar.
    Tasarımda belirleyici
    En büyük moment ve kesme mesnettedir, çekme donatısı üsttedir. Sehim ve titreşim çoğu zaman dayanımdan önce belirleyici olur.
    Kural ve uygulama
    Üst donatı mesnet içine tam kenetlenme boyu kadar uzatılır; beton yeterli dayanıma ulaşmadan kalıp sökülmez. Konsol ucuna kolon oturtmak depremde elverişsizdir.

    Kaynak: TS 500 Bölüm 9 (kenetlenme) · Ersoy & Özcebe

  • Saplama kiriş planı: dört kolon arasındaki ana kirişlere iki ucundan mesnetlenen ikincil kiriş ve birleşimlerdeki askı etriyesi bölgelerisaplama kirişana kirişaskı etriyesi bölgesiplan

    Mesnet koşulu

    Saplama (İkincil) Kiriş

    Kolona değil, başka bir kirişe mesnetlenen ikincil kiriş.

    Nerede kullanılır
    Duvar altları, büyük döşeme açıklığının bölünmesi, merdiven ve boşluk kenarları.
    Tasarımda belirleyici
    Ana kirişe tekil yük ve burulma aktarır. Yük ana kirişin alt bölgesine etkidiğinden birleşimde askı etriyeleriyle yukarı taşınmalıdır.
    Kural ve uygulama
    Deprem yükü taşıyan çerçevenin parçası sayılmaz. Ana kirişe mesnet yakınında saplanması kesme, açıklık ortasında saplanması moment açısından elverişsizdir; mümkünse kolona mesnetlenmelidir.

    Kaynak: TS 500 Bölüm 8 · Ersoy & Özcebe

  • Bağ kirişi görünüşü: iki perde arasındaki kısa ve derin kiriş, köşegenler boyunca çapraz donatı demetlerilnhçapraz donatı demetiperdeperde

    Özel

    Bağ Kirişi

    İki perdeyi kat hizasında birleştiren kısa ve derin kiriş. Temelde tekil temelleri birbirine bağlayan kirişlere de bağ kirişi denir.

    Nerede kullanılır
    Boşluklu perdeler; tekil ve tek doğrultulu sürekli temeller.
    Tasarımda belirleyici
    Açıklık/yükseklik oranı küçük olduğundan eğilme değil kesme hâkimdir; depremde yön değiştiren büyük kesme kuvveti altında çalışır.
    Kural ve uygulama
    Kısa bağ kirişlerinde her iki köşegen boyunca çapraz donatı demetleri kullanılır. Temel bağ kirişleri, bağladıkları kolonların eksenel yüküne bağlı bir çekme–basınç kuvvetine göre boyutlandırılır.

    Kaynak: TBDY 2018 7.6.8 ve Bölüm 16

  • Yüksek kiriş görünüşü: tekil yükten mesnetlere uzanan eğik basınç çubukları ve altta çekme bağıPbasınç çubuğuçekme bağılnh

    Özel

    Yüksek (Derin) Kiriş

    Yüksekliği açıklığına göre büyük olan kiriş. Transfer kirişleri ve kazık başlıkları bu davranışı gösterir.

    Nerede kullanılır
    Üst kat kolonlarını taşıyan transfer kirişleri, su deposu ve silo duvarları, kazık başlıkları.
    Tasarımda belirleyici
    Düzlem kesitler düzlem kalmaz: yük mesnetlere eğik basınç çubuklarıyla (kemer etkisi), alttaki çekme bağıyla dengelenerek aktarılır. Çubuk–bağ (strut-and-tie) modeliyle tasarlanır.
    Kural ve uygulama
    Sınır yönetmeliğe göre değişir: ACI 318'de net açıklık ≤ 4h, Eurocode 2'de açıklık < 3h olan kirişler yüksek kiriş sayılır. Gövdeye yatay ve düşey dağıtılmış donatı konur; alt donatı mesnette tam kenetlenir.

    Kaynak: ACI 318-19 · EN 1992-1-1

Kiriş tipleri: rijitlik ve kullanım karşılaştırması
TipEğilme rijitliğiDeprem çerçevesindeDikkat edilecek
Sarkan dikdörtgenYüksekUygun, tercih edilenKolon–kiriş birleşim kesmesi
Tablalı (T, L)Yüksek (açıklıkta)UygunEtkili tabla genişliği, mesnette dikdörtgen kesit
YastıkDüşükTek başına yetersiz; perdeyle birlikteSehim, öteleme, aderans
TersYüksekUygunAskı donatısı, tabla çekmede
KonsolDüşük (serbest uç)Deprem çerçevesi değilSehim, üst donatı kenetlenmesi
SaplamaAna kirişe bağlıDeprem çerçevesi değilAskı etriyesi, ana kirişte burulma
Bağ kirişiÇok yüksek (kısa)Enerji tüketen elemanKesme, çapraz donatı
Yüksek kirişÇok yüksekÖzel tasarımÇubuk–bağ modeli, mesnet kenetlenmesi
Alttan görünüşte asmolen döşeme: açık renkli dolgu blokları arasında beton dişler ve döşeme içinde kalan geniş kiriş şeritleri; üst katta ahşap kalıp ve teleskopik dikmeler
Sahadan: asmolen (dişli) döşemenin alttan görünüşü. Açık renkli dolgu blokları arasındaki dişler ve döşeme kalınlığı içinde kalan geniş kiriş şeritleri seçiliyor; üst katın kalıbı dikmelerle taşınıyor.

Kaynaklar: TBDY 2018 Bölüm 7; TS 500 (2000) Bölüm 7, 8 ve 9; U. Ersoy, G. Özcebe, Betonarme; Z. Celep, Betonarme Yapılar; ACI 318-19 Bölüm 9 ve 23; EN 1992-1-1 Madde 5.3 ve 6.5. Çizimler şematiktir; ölçü ve donatı adetleri temsilîdir.

Döşeme Sistemleri

Kılavuz

  • Kirişli plak En yaygın sistemdir; kendi düzleminde rijit diyafram davranışı gösterir ve yatay deprem yüklerini düşey elemanlara dağıtır. Büyük döşeme boşlukları diyafram davranışını bozar (TBDY 2018 A2 döşeme süreksizliği düzensizliği).
  • Asmolen / dişli döşeme Büyük açıklıklarda hafiflik sağlar. TBDY 2018 Bölüm 4'teki taşıyıcı sistem koşulları ve perde/kiriş gereksinimleri kontrol edilmeli; yatay yükleri taşıyacak kiriş veya perdelerin varlığı ve hesabı ayrıca doğrulanmalıdır.
  • Mantar / kirişsiz döşeme Kolon çevresinde zımbalama tehlikesi vardır; kolon başlığı, döşeme kalınlaştırması veya zımbalama donatısı gerekir. Deprem yükleri ağırlıklı olarak perdelerle karşılanmalıdır.
  • Çalışma doğrultusu Uzun kenarın kısa kenara oranı Ly/Lx ≤ 2 ise döşeme iki doğrultuda, oran 2'yi aşarsa tek doğrultuda çalışır.
  • Kalınlık TS 500 Denk. 11.1: hf ≥ (1 − αs/4) · Lsn / (15 + 20/m) ve en az 8 cm. Pratikte hf ≈ Lsn/35 – Lsn/30 aralığı ön boyutlandırmada kullanılır.

⚠ Önemli: Bu araçlar TBDY-2018 ve TS 500'e dayanır; şantiye ön boyutlandırması ve pratik saha kontrolü amaçlıdır, kesin statik uygulama projesi yerine geçmez. Kesin statik uygulama projelerinde lisanslı yapı analiz yazılımları ve onaylı zemin etüt raporu verileri esastır. Yönetmelik referansları son güncelleme: Eylül 2026.